İran ve Birleşik Devletler’in başını çektiği uluslararası toplumun geçtiğimiz hafta varmış olduğu anlaşma birçok açıdan önem taşıyor. Öncelikle bu anlaşmanın sadece İran’ın nükleer silah potansiyelini ilgilendiren bir anlaşma olmadığını hatırlatmalıyız. Sonuçları itibariyle İran’ın iç yapısında ve bölge politikalarında nükleer güç sorunundan daha önemli konuları etkileyecek bir anlaşma oldu
Anlaşmanın Olası Diğer Sonuçları
Anlaşma sağlanır sağlanmaz Batı medyası ve kuruluşları İran’ın bölgede çok önemli bir aktör olarak IŞİD’e karşı savaşım verebileceğini ifade ettiler. İran şu anda bölgede Batılılar için radikalizme karşı adeta bir can simidi olmuşa benziyor. Bu yönde varılan anlaşma, İran’ı finansal ve fiziki şartlar bakımından rahatlatmakla yetinmeyip İran’ı önümüzdeki süreçte bölgede merkez ülke konumuna taşıma olasılığını getiriyor. Ekonomik yaptırımların kalkacak olması, uluslararası ilişkilerin yeniden kurulacak olması, ülkenin illegal değil legal yollardan ticarete yönelecek olması da yine hakeza İran’ın parlak geleceğine işaret ediyor.
Kongre’nin Onayı ve Müttefiklerin Tepkisi
Yazının bu uluslararası ilişkiler bakış açısından oluşan kısmını bitirmeden önce şunu hatırlatmak önem arz ediyor: Bu anlaşmanın Amerikan kongresi tarafından onaylanması gerekiyor aksi halde ABD’siz bir anlaşma ortaya çıkacak ki bu durum tıpkı Birinci Dünya Savaşı sonunda gerçekleşen siyasi bir olaya benzetilebilir. Birinci Dünya Savaşının sonunda, kurulan Milletler Cemiyetinin oluşmasında en büyük destekçilerden biri de Amerikan Başkanı Wilson’dı. Fakat Milletler Cemiyeti uluslararası camia tarafından kabul görmesine rağmen Amerikan kongresi tarafından onaylanmamış ve Milletler Cemiyeti Amerika’nın onayı olmaksızın doğmuştu, bu doğuma Amerika’nın eksikliğinden ötürü ölü doğum diyenler de vardı. O noktada Başkan Wilson’ın bu anlaşmada ise Obama’nın önemli bir irade sergilediğini görüyoruz. Eğer İran’la varılan anlaşma kongre tarafından onaylanmazsa bu Birleşik Devletler için tarihi bir hata olur. Birleşik Devletlerin dış politikasında tarihi hataları yapanlar genelde ülkenin Cumhuriyetçi, şahin, neo-con’ları dediğimiz grup oluşturuyor. Şu an Amerikan kongresinde Obama’nın muhalifi olarak onlar çoğunluğu oluşturmakta. Ayrıca İsrail Başbakanı Netanyahu da anlaşmayı engellemek için elinden geleni yapacağını açıkladı. İsrail’in şahinlerine göre uzun yıllardır belirtilen gerçek şu: Obama’nın İran’a karşı izlediği politika İsrail devletinin temellerini dinamitliyor; çünkü İsrailli şahinlerin izlediği güvenlik temelli bakış açısı hem kendi toplumunu hem de uluslararası toplumu İsrail’in hayati güvenlik derdine ikna ediyor ve kendilerinin İsrail’de iktidarlarını perçinleştiriyor. Öte yandan anlaşmaya bölgede İran’la son olarak Yemen’de çatışan Suudi Arabistan’ın da soğuk yaklaştığını biliyoruz.
Bununla beraber Birleşik Devletler ’de bazı yazar ve çizerler Amerika’nın bölgede İsrail ve Suudi Arabistan’la kurmuş olduğu tarihi ortaklık yerine İran’la yakınlaşılması gerektiğini ifade ediyorlar. Obama böylesi bir dönemde bu sese Amerikan’ın çıkarları açısından en azından şans vermiş durumda. Çünkü Ortadoğu’da işler hiç iyi gitmiyor, müttefikler sorun çıkarmasına rağmen sorunlar giderek büyüyor. İşte bu şartlar altında, daha ılımlı bir İran ve istikrarlı bir Ortadoğu için İran’ı vurmaktansa İran’la yakınlaşma seçeneği diğerlerini domine ediyor. Sonuç olarak İran’la yapılan anlaşma İran’ı oldukça öne çıkaracak eğer bu anlaşma kongre tarafından onaylanırsa.
Tepeden İnmeci Bakışa Karşı
Öte yandan, bir uluslararası ilişkiler bakışı hiç bir zaman yeterli ve derinlikli olmayan bir bakışı oluşturur. Tüm bu söylenenleri gündemi iyi takip eden en az bir yabancı dili iyi bilen herkes söyleyebilir. Ama varılan bu anlaşmanın İran özelinde, İran halkı nezdinde varsa İran demokratik mücadelesi üzerinde ne gibi bir etkisi olacağını tahmin etmesi, bunun Türkiye’ye, demokrasiye ve insan haklarına etkisi üzerine sorgulayıcı bir bakış, soru soran bir bakış işte bu tabiri caizse herkesin yapamayacağı bilimsel emek gerektiren bir iştir. İçeriden ve aşağıdan yukarıya bakışı bilmeyi gerektirmektedir. Uluslararası ilişkiler bakışı ise tepeden inmeci bir disiplindir. Bu yüzden siyaset bilimi ve sosyoloji önderliğinde yol almalıdır. Bu da bir akademisyenin aynı anlama gelmek üzere bir bilim insanın işidir. Öyleyse sormak lazım, bu anlaşma İran’da demokrasi hareketini etkilemiş midir? İran’da demokrasi için mücadele eden var mıdır?
İran’da Demokrasi Mücadelesi
İran’da demokrasi mücadelesinin tarihini böylesi kısa bir yazıda anlatmak bu hareketin ve hareketlerin vermiş olduğu tüm emeğe saygısızlık bile olabilir. İran öylesi bir demokrasi talebiyle uzun yıllardır yanıp tutuşmakta ve bu doğrultuda İslam rejiminin gardiyanları ve toplumu arasında büyük bir gerilim bulunmaktadır.
1979 yılında gerçekleşen devrimden sonra, din adamları sınıfı ülkenin ekonomik, siyasi, kültürel, toplumsal tüm damarlarını ele geçirdiler ve din adamlarının İslami yorum tekeliyle şeriat temelinde İslami bir cumhuriyet kurdular. Devrimden sonra İslami Cumhuriyetin Cumhuriyetçi değerleri giderek kayboldu. Ülkenin bütün önemli mevkilerine din adamlarının kurmuş olduğu ilişkiler kelimenin tam anlamıyla hükmetti. Ancak süreç içinde karşı çıkanlar oldu ve hala bunlar mücadele etmektedir. Bu kişi ve grupların sayıları hiç de azımsanmayacak ölçüdedir; öyle ki 2009 yılında Gezi hareketine benzer bir toplumsal patlama kendi adıyla ‘Yeşil Hareket’ 2009 başkanlık seçimlerinin hemen ardından vuku bulup ve İran halkı demokrasi talebiyle sokaklara dökülmüştü. Halk oylarda hile yapıldığını ifade ediyordu ve bunun sonucunda reformcu Mir Hüseyin Musavi yerine radikal Ahmedinejat tekrar başkan oluyordu. Halk sokaklara dökülürken birbirine şöyle söylediği ifade edildi, mesele sadece bir oy değil, demokrasi mücadelesi bu.
Ancak Yeşil Hareket İran’da tek demokratik mücadele örneği değil. 1990’lardan bu yana İran’da çok kuvvetli biçimde hak talep eden, örgütlenmeye çalışan, ifade özgürlüğü ve toplumsal özgürlük mücadelesi veren hareketler bulunmaktadır. Bunlar arasında İran entellektüel hareketi, Kadın hareketi, Gençlik hareketi ve kimlikleri için mücadele veren Kürt, Lor, Beluç, Azeriler bulunmakta.
Kadın Hareketi
Bu hareketleri oluşturanların en büyük kaygıları içinde yaşayabilecekleri demokratik, çoğunlukçu, akli ve dünyevi temellere dayanan, seküler ama dini kaygıları göz önüne alan herkese eşit mesafedeki bir İran. Kadınlar, İran’da kendilerine karşı adeta ırkçı önyargılarla yaklaşan bir rejimin uygulamalarıyla yıllarca mücadele ettiler. Akbar Ganji “İran’da Demokrasiye Giden Yol” adlı kitabında İran’da Toplumsal Cinsiyet odaklı ırkçı bir rejim bulunduğunu yazmıştır. Kadınların, devrimin hemen ardından çok önemli hakları ellerinden alındı. Halen karar verici konumlarda kadınlar bulunamıyor; yargıç dekan rektör veya başkanlık makamı gibi. Öte yandan son yıllarda artış gösteren özgürlükçü kadınlara karşı rejimin taraftarlarınca girişilen çok ciddi siyasi ve adli vakalar bulunmakta. İslami rejimin başörtüsü kararına resmen bir protesto olan başını tam örtmeme durumunda kadınların yüzüne asit atılıyor. Bu vakalarda son yıllarda önemli artış var. Yine de kadınlar 1990’lardan bu yana toplumsal yaşamda görünürlüklerini arttırdılar. Bazı dogmaların kadınlara eskisi kadar kolay dayatılamadığı da kadınların gelmiş olduğu noktada ortada.
Gençlik Hareketi
Gençlik hareketi İran’da her daim kuvvetliydi ancak devrimden sonra İslami bir renk kazandı. Öğrenci kuruluşları ve dernekleri devrimden sonra kapatılınca geriye sadece tek bir öğrenci derneği kaldı. Daftar-e Tahkim-e Vahdat Türkçe çevirisiyle Birliği Güçlendirme Ofisi. Bu örgüt devrimden sonra resmi tek üniversite örgütü olduğundan radikallerin kuvvetli bir kanadını oluşturuyordu ancak 90ların ikinci yarısından itibaren bu dernekte reformist, demokratik öğeler ağırlık kazandı ve 1999 ve 2003 yıllarında güçlü öğrenci eylemleri meydana geldi. Bunun son örneği ise İran’ı ve dünyayı sarsan 2009 yeşil harekettir, gençliğin çok büyük oranda yer aldığı bu hareketin mücadelesini verirken hayatını kaybedenler hep genç insanlardı. Gençler İslami rejimin tekçi, baskıcı, geri kalmış uygulamaları ile günümüz dünyasının modern ihtiyaçları arasında sıkışıp kalmış durumda, çoğunlukla gitmek istedikleri nokta ise elbette ki modern dünya oluyor bu yüzden de halen İran dışarıya çok önemli bir beyin göçü veriyor.
Bu arada kırsaldaki gençlerin önemli bir kısmı ise ‘Besiç’ gibi milis kuvvetler aracılığıyla iş buluyor. Bu nokta çok önemli çünkü İran’da hala kamusal sektörde çalışanların oranı çok fazla. Devlet önemli bir iş potansiyeli yaratıyor. Tabi devlette çalışabilmek için rejimin baskılarını hazmetmek gerekiyor. Bu anlaşma ile yaratılacak özel iş koşullarında gençler devlete daha az bağımlılık taşıyabilir bu durumda gençlerin Besiç gibi kurumlara meyletme ihtimali azalabilir. Ancak yine bir başka açıdan bakacak olursak bunu öngöreceğini bildiğimiz rejim baskılarını arttırabilir ancak bu uluslararası reform ve özgürlükler atmosferinden faydalanacak olan gençliğin olası yeni baskılara daha kuvvetli direneceğini tahmin etmekteyim.
Entelektüel Hareket
Son olarak belki de bütün bunlar arasında en önemli toplumsal hareketlerden biri olan İran aydın hareketi bulunmaktadır. İranlı aydınlar diğer toplumsal hareketlerin ortaya koyduğu ya da koyacağı eylemliliğin söylemlerini, sözlerini, sloganlarını oluşturan nevi şahsına münhasır bir grubu oluşturmaktadır. Söylenmelidir ki aydın hareket bazen bu toplumsal hareketlerin önünde bazen de gerisinde kalmaktadır. Söz gelimi 1990’lar ve 2000’ler boyunca entelektüellerin din adamlarına karşı onların dini yorum tekelini kırmaya çalışan söylemleri, batılı büyük aydınların çevirilerini sağlamaları, akla ve aydınlığa önem verişleri ve bunu bir toplumsal ve felsefi bir ilke olarak her fırsatta dile getirişleri onların sırtına çok önemli bir yük bindiriyor.
Burada aydının en temel tanımlarından birinin çıkışına şahit oluyoruz. Aydın sadece bilimsel emek veren ve hakikate ulaşan değildir aynı zamanda bunu kitleye bulaştıran ve toplumsal gelişmişlik uğruna bunları kamunun önünde söyleyen ve mücadele veren kişidir. İran’da entelektüelin bu kamusallığı 2006’ya kadar yakaladığını görüyoruz ancak 2006 sonrası Ahmadenijat yönetiminde ağır baskılar altında entelektüellerin önemli bir kısmı sürgünü tercih etmiş durumda. Yine de açmış oldukları yollardan şüphesiz en önemlilerinden biri sorular sormaları, şüpheci ve eleştirel yaklaşımları, batının felsefi mirası üzerinden tartışmalara açık olmaları ve evrensel prensipleri talep etmeleri.
Bununla beraber İslam’ın demokrasiyle uyum sağlayıp sağlayamadığı sorusunu ortaya attılar. Bu soru daha çok kendilerine İslami entelektüel adını veren grubun ortaya koyduğu bir soru. Burada önemli olan bu sorunun cevabı değil zira içlerinden bazıları bu soruyu cevaplamadan 2000’lerin ikinci yarısında İran için siyasal sekülerizm reçetesini yazmaya başladılar. Burada esas önemli olan, bu soruyla beraber, sözünü ettiğim aydınların İslam’dan çok hukukun üstünlüğü, demokratik katılım, katılımın artması, insan haklarının esas alınması, kadına karşı ayrımcılığın kaldırılması, çoğulculuk, siyasal sekülerizm, eşitlik ve eşit vatandaşlık gibi kavramları toplumun lügatine, hapis ve idam cezası pahasına göze alarak, bunlar için kelimenin tam anlamıyla ölümüne bir mücadele sürdürmesidir. Çağımızda bunca kimlik sorunu ve ekonomik eşitsizlikler karşısında toplumun buna nasıl yanıt vereceğiyle ilgili ortaya çıkan en önemli hareketlerden biridir İran entelektüel hareketi. Ancak 2009 yılında sokağa dökülen toplum entelektüellerin önüne geçmiştir. Bu noktadan sonra bu İslami entelektüellerden birçoğu siyasal sekülerizm kavramını gündemlerine almış ve üzerinde önemli çalışmalar yapmıştır. Burada en çarpıcı aydınlar 2009 öncesi Cumhuriyetçilik ve siyasal sekülerizm kavramlarını kullanan eski gazetecei Akbar Ganji ve 2006 sonrası siyasal sekülerizm kavramına yakınlaşan İslami entelektüellerin en önemlisi Abdolkarim Soroush’tur.
Ayrıca başta bu entelektüeller olmak üzere diğer toplumsal hareketlerin öncüleri 2000’li yıllar boyunca demokrasinin ancak ve ancak İran’ın kendi öz dinamikleri tarafından getirilebileceğini bir dış müdahalenin –Irak örneği- ya da bunun gündeme getirilmesinin bile içeride aydınlara karşı daha büyük baskılar yarattığını ifade etmişlerdir. Bu noktada bir önceki Amerikan başkanı Bush’un İran demokrasi hareketine Ahmadinejad kadar zarar verdiğini söyleyebiliriz. 9-11 olayları sonrası, reformist Hatemi yönetimdeyken ve hatta Tahran sokaklarında 9/11 saldırısı protesto edilmişken ve İran bu acıyı paylaşıyorken Bush yönetimi İran’ı şer ekseninde ilan etmiş ve içerideki baskıcı rejime özgürlükçüleri ezmek için adeta çok kuvvetli bir neden vermişti. Ancak İranlı entelektüeller her platformda sürgünde olmalarına rağmen İran’da demokrasinin ancak ve ancak İran’ın kendi dinamikleriyle gerçekleşebileceğini ve hatta bunun için sivil itaatsizlik, rejimle iş birliğinde bulunmama gibi rejimin meşruiyetini kaybettiren eylemlere başvurulması gerektiğini ifade ettiler. İran’da son yıllarda Habermas, John Rawls çevirileri ve tartışmaları son derece gündemde. İran aydınları sanıldığının aksine dünyadan uzak değil aksine bu tartışmaların tam ortasında. İran tüm dünyada hem demokrasi hem de siyasal sekülerizm için eşitlikler için eşit vatandaşlık için tersten çok iyi bir örnek oluşturmakta.
Batı bu laboratuvarın ne kadar farkında bundan emin değilim. Çünkü batılı devletlerin politikaları son derece maddi sorunlar üzerine yaslanmış durumda; onlar da bu yüzden IŞID tehlikesi üzerinden İran sorununa daha çok yaklaşıyorlar. Hâlbuki İran’ın demokrasi kuvvetleri ve mücadelesi onun daha büyük bir potansiyel barındırdığına işaret ediyor.
Ekonomik Yapı
Son olarak, İran’da hâkim din adamları sınıfının ekonomik yaklaşımı her şeyi yine kendi içlerinden çıkanların yönlendirmesi üzerinde kurulu. Bu noktada devrim muhafızları ekonominin büyük kısmına hâkim durumda. Buna patronaj ilişkileri deniyor. Büyük bir ilişkiler ağının en tepesinde ise inanılmaz yetkileri olan lider Ali Khameni oturuyor. Onun başkanlarını atamış olduğu vakıflar ve devrim muhafızları ekonominin büyük kısmını ve ülkenin can damarlarını ellerinde tutuyorlar. Öyle ki bazılarının limanları ele geçirmiş olduğu bilinen bir gerçek İran’da. Bunların çocuklarına İran’da agazadehan deniyor yani bey çocukları ya da zengin doğanlar, şanslı doğanlar gibi.
Sonuç
İşte bu durumda bu anlaşma ile iki olası senaryo devreye giriyor. Birincisi İran’ın bu izolasyonu kırması ile uluslararası metaların beraberinde değer ve yargıların da uğraması gerçeği. İkincisi ise bu açılma ile daha da güçlenecek ekonomik payla güçlenecek bir tek adamlık ve din adamları sınıfı ve şürekası. Bana kalırsa İran’da demokrasi mücadelesi önü alınamaz bir mücadeledir ve bu tarihi anlaşma eğer Amerikan kongresi tarafından onaylanırsa İran demokratik hareketlerine olumlu yönde yansıyacak ve İran’da 10-15 yıllık süreçte rejimin bir kez daha sallanmasına ve yerine seküler demokratik bir İran’ın gelmesine ön ayak olacaktır. Bu anlaşma en azından izolasyonist bir yapının bir ayağını kırmış ve demokratik ilişkiler için bir kapı açmıştır. Bundan sonrası için en büyük yük yine İran halkının demokrasiye inanan ve böyle yaşamak isteyen kısımlarına aittir. Kararı uzun erimde onlar verecek. Şüphesiz bu durum yalnızca İran değil tüm Ortadoğu ve siyaset bilimi adına yeni kavramlar ve yeni yapılar yeni çözümler üretecektir.
Editör Notu: Fotoğraf; 1979 devriminden sonra katı başörtüsü kurallarını protesto eden kadınlar.
Alphan Telek
PS:EUROPE Avrupa Siyasal ve Sosyal Araştırmalar Enstitüsü


