Türkiye, düzenli ve sık seçim yapmaya birçok Avrupa ülkesinden önce başlamış bir ülke. Fakat aynı zamanda Türkiye, düzenli ve sık yapılan seçimlerin, bir ülkede demokrasinin gelişimi konusunda tek başına yeterli olmadığını en iyi gösteren örneklerden biri. 2000’lerin ilk yıllarına kadar, ‘seçilmeyen’ iktidar odaklarının siyaseti ne denli yönlendirebildiğini hatırlarsak, seçimlerin o koşullar altında ‘işlevsiz’ olduğu fikri ağırlık kazanabilir. Ne var ki elective authoritarianism – ‘seçimli otoriterlik’ kavramının Türkiye için AKP iktidarı döneminde kullanılmaya başlandığı da bir gerçek. Dolayısıyla seçilmiş veya seçilmemiş ‘vesayet’lerin etkisinden çıkabileceğimiz bir gelecek için; seçim, seçilmiş olmak, sandığın verdiği mesaj kavramlarını mutlaka yeniden düşünmemiz gerekiyor.
‘Sandığın verdiği mesaj’
Aslında Türkiye, 7 Haziran’da yapılan seçimleri izleyen iki hafta boyunca, sandığın verdiği mesajı tartıştı diyebiliriz. Siyasilerin kendinden emin ve tereddütsüz bir şekilde yaptığı ve güya ‘baş aktör’ olan partilerinin/liderlerinin kırmızı çizgilerini belirttikleri yorumlarının çoğu, bana kalırsa seçimin esas bağlam ve içeriğinden fazlasıyla kopuktu. 12 Eylül rejimin köşe taşlarından biri olan %10 barajının kısmen yıkılmasına rağmen, mevcut siyasi partiler ve seçim kanunları çerçevesinde düzenlenen 7 Haziran Seçimlerinin de, toplumsal muhalefetin devletle yarıştığı bir platforma dönüştüğü gerçeği ortada. Bugün için medyada hakim olduğu üzere, bu gerçek yok sayılarak yapılan tüm seçim sonucu ve koalisyon senaryosu yorumları, bana kağıt üzerinde biten tek parti iktidarının ve seçilmiş otoriterliğin zihinlerde etkin bir biçimde devam ettiğini düşündürüyor.
Sivil vesayet ve seçimler
Bu noktada, Türkiye’ye özellikle AKP tek parti iktidarı döneminde hükmettiği söylenen ‘seçimli otoriterlik’ kavramını iyi irdelemek gerekiyor. Siyasilerin sandığın verdiği mesaj üzerinden ‘milleti’ adına konuşma alışkanlığı ilk kez AKP iktidarı döneminde tanıştığımız bir olgu değilse de, üç dönem boyunca artan oylarının etkisiyle AKP’nin demokratik meşruiyeti aşan bir iktidar iddiasını her fırsatta ortaya koymuş olduğu herkesin malumu. Hatırlayalım; ‘milli irade’ gücüyle seçilmemiş vesayet odaklarının etkisiz hale getirilmesinin ardından, bu iktidar iddiası öyle bir hal aldı ki, meşruiyet kaynağı olarak kalması gereken seçmen desteğini ‘evlerinde zorla tutulan’ bir kitleye dönüştüren ‘sivil vesayet’ ortaya çıktı. AKP’de vücut bulan ve bu süreçte siyasetin tamamına hakim olan bu sivil vesayetin, seçim sistemi, siyasi parti yapısı ve %10 barajı gibi sistemin hali hazırda anti-demokratik yönlerine tutunarak varlığını sürdürdüğünü ve lehine sonuçlanan seçimleri, bir suç aklama ve özel gündem uygulama aracı olarak kullandığını söyleyebiliriz. Bu bağlamda askeri vesayet döneminde iktidarı elde etme konusunda ‘işlevsiz’ olan seçimler, AKP döneminde otoriterliğin sözde meşru dayanağı haline gelmiştir.
7 Haziran’ın Mesajı
7 Haziran’da yapılan seçim sonuçlarına bakarak, AKP’nin tek parti iktidarını elde tutma stratejisinin başarılı olmadığını söyleyebiliriz. Bu seçim sonuçlarıyla AKP özel gündemini keyfi bir biçimde uygulayamayacak gibi gözükse de, hali hazırda kurulu olan sivil vesayetin en büyük dayanaklarından biri olan toplumsal kutuplaşma, %60 oy olan AKP dışındaki partilerin bir araya gelmesini engelleyerek AKP’siz bir iktidar olasılığını bugün için imkansız hale getirmiştir. Ne var ki seçim sonuçlarıyla oluşan meclis kompozisyonu, böyle bir hükümetin hali hazırda toplumun çok farklı kesimlerini temsil eden üç partinin gerçekleştireceği ve bu yönüyle AKP’ye oy veren seçmeni dışlama riskinin neredeyse sıfırlandığı akılcı bir uzlaşmayla mümkün olabileceğini gösterdi. Toplumun tümünün ivedilikle ihtiyaç duyduğu demokratik ve sosyal reformları yapma amacıyla oluşabilecek bu akılcı ortaklığın, potansiyel bileşenlerince henüz başlamadan reddedilmesi bana kalırsa sivil vesayetin kutuplaştırıcı yönünün zihinlerde hala aktif olduğunun göstergesidir.
Nasıl bir uzlaşma?
Peki 7 Haziran Seçimleri bize neyi gösterdi? AKP’de ete kemiğe bürünen sivil vesayet, ilk kez ‘çoğunluğu’ kaybetmiş olsa da, üzerine kurulu olduğu siyasi anlayışın etkisi hemen kaybolmayacaktır. 7 Haziran Seçimleri sonucunda ‘sandığın müjdesi’ hiçbir siyasi partinin sivil vesayetten nemalanacak çoğunluğu elde edememiş olmasıdır. Bu durum Türkiye’nin bir günde demokratikleşeceği anlamına gelmese de, seçim sonuçlarının sivil vesayet yaratmak için dayanak oluşturamayacağı bir anlayışın ilk adımı olabilir ve bu açıdan bir fırsat niteliğindedir. 1990’lar boyunca birbirinden haz etmeyen liderlerle özdeşleşen ve günü kurtarmak adına yapılan ortaklıkların oluşturduğu siyasi ortamın, bugün koalisyonların uzlaşma kültüründen ziyade siyasi ve ekonomik kriz ile anılmasında büyük payı vardır. Ancak sivil vesayetin çoğunluğu kaybettiği ve 12 Eylül rejimin köşe taşlarından olan %10 barajının yıkıldığı bu ortamda, hem meclisin hem de hükümetin toplumun eşitlik, özgürlük ve adalet çağrısı doğrultusunda çalıştırılması zorunludur. Bu noktada, geçmişte askeri vesayetin, günümüzde ise bahsetmiş olduğum sivil vesayetin dayanağı olan anti-demokratik yasaların dönüştürülmesi iyi bir başlangıç olacaktır.
Evet, 7 Haziran’da sandığın verdiği mesaj Türkiye’de uzlaşma kültürünün gelişmesi için büyük bir fırsattır. Uzlaşmadan sadece yan yana gelmesi imkansız gibi görülen iki veya üç siyasi oluşumun belli bir anlaşmaya varıp, koalisyon kurmasını anlamak günümüzün ‘sığ demokrasi’ anlayışını çok iyi özetliyor. Bunun çok ötesinde Nasıl beraberce yaşayabiliriz? sorusunu sorabilmeli ve buna cevap ararken, seçim sonuçlarını ve meclisteki sandalye dağılımını bir kenara bırakarak, eşit ve özgür yurttaşlık temelinde akılcı bir uzlaşmaya varabilmeliyiz. Böyle bir uzlaşının en büyük düşmanı yok sayma ve kutuplaşmayı derinleştirecek bir toplumsal rövanşizmdir. Siyasi ve toplumsal önyargıların günlük hayattaki söylem ve hareketlerimizdeki etkisini umursamamak, bu rövanşizme katkıda bulunacağı gibi, Türkiye’de eşit ve özgür yurttaşlık için birçok mecrada verilen mücadeleyi işlevsiz hale getirecektir. Bunun için siyasi partilerin atacakları adımlara konsantre olmaktansa, iki yıl önce Gezi’de başarıldığı gibi kimseyi dışlayıp, ötekileştirmeyen ve bu şekilde siyasi partilere örnek olan bir düşünce ve hareket tarzını geliştirmenin sonsuz faydası olduğunu düşünüyorum. Özellikle kutuplaşma stratejisine maruz kalan kitlelerin bundan sonra daha fazla cepheleşmemesinin ve tabanların destekledikleri siyasi partilere gerektiğinde eleştirel yaklaşabilmelerinin tek yolu budur.
Edgar Şar
echar91@gmail.com
PS:EUROPE Avrupa Siyasal ve Sosyal Araştırmalar Enstitüsü


